به گزارش گروه بین الملل «خبرنامه دانشجویان ایران»؛ از زمان روی کار آمدن دولت آقای رئیسی تاکنون، این جمله به طرق مختلف از جانب اصحاب سیاست بیان گردیده که جمهوری اسلامی ایران راهبرد نگاه به شرق را به عنوان سرلوحه عمل سیاست خارجی خود برگزیده است و بنا دارد از اهرم همکاری و تعامل تنگاتنگ با کشورهای مشرق زمین در راستای تأمین منافع و امنیت ملی و نیز ارتقاء جایگاه بین المللی اش بهره جوید. به همین بهانه به راهبرد نگاه به شرق در سیاست خارجی دولت سیزدهم می پردازیم.
نگاه راهبردی سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران به شرق
مهمترین انگیزه و عالی ترین هدف سیاست خارجی جمهوری اسـلامی ایـران بـه عنـوان یـک دولت- ملت که کنش و رفتار او را در عرصه بین المللی شکل می دهد، مفهوم منافع ملـی اسـت. ایران نیز همانند دیگر بازیگران ملی، در پی تأمین ارزش هایی می باشد که مبتنی بر نیازها، آمال و آرمان های آن است. این ارزشهای محوری و بنیادی، تلویحاً یا تصریحاً در اسناد رسـمی مثـل قانون اساسی، سند چشم انداز بیست ساله و سیاست های کلی مصوب مجمع تشخیص مـصلحت نظام بیان شده یا در رفتار سیاست خارجی کشور تبلور یافته اسـت. اسـتقلال، حاکمیـت ملـی، تمامیت ارضی، هویت اسلامی نظام سیاسی حول محور ولایت فقیه، وحدت جهان اسلام و غیـره برخی از مصادیق منافع ملی جمهوری اسلامی ایـران بـه شـمار مـی آینـد.
ارزش های سازنده منافع امنیت ملی
نگاه به شرق از رویکردی راهبـردی بـه منـاطق فراسـوی مرزهـای شـرقی، جنـوب شـرقی و شمال شرقی جمهوری اسلامی ایران و تلاش برای تعمیق مناسبات همگرایانه با بـازیگران حاضـر در این مناطق است به گونه ای که در راستای تأمین منافع و ارتقاء ضـریب امنیـت ملـی کـشور توجه خاصی به مجرای همکاری و ائتلاف با آنان مبذول می گردد. با این حساب می توان خیمه راهبرد نگاه به شرق را بر روی سه ستون روسیه، چین و هند استوار دانست.
روسیه، چین و هنـد هرکـدام مهـره هـای بزرگـی در سـطوح منطقـه ای و بین المللی هستند و طی سالهای اخیر روند قدرت گیری و ارتقاء جایگاه را با سرعت چشمگیـری پیموده اند. اینان از ظرفیت های فوق العاده بالایی جهت کمـک بـه تـأمین منـافع و امنیـت ملـی جمهوری اسلامی ایران برخوردارند. در مجموع، طرفداران سیاست نگاه به شرق معتقدنـد کـه جمهـوری اسـلامی ایران به واسطه تعلق به حوزه تمدنی مشرق زمین و داشتن اشتراکات فرهنگی، تاریخی و هـویتی با ساکنان این حوزه، راحت تر می تواند با بازیگرانی نظیر چین، روسـیه، هنـد، و دیگـران ائتلاف و همگرایی برقرار سازد تا بازیگران غربی؛ لذا باید رویکردی راهبردی و بلند مدت نـسبت به جامعه بزرگ شرق اتخاذ نمود و با طراحی یک استراتژی مناسب در جهت بهره برداری بهینـه از حداکثر ظرفیتهای کشورهای شرقی گام برداشت و امنیت منافع ملی خود را ارتقا داد.
سرخوردگی ازغرب
اگر کانون های تولید قدرت و ثروت بین المللی را ایالات متحده آمریکا، اروپا و شرق بدانیم، میتوان گفت که بر سر راه پیوند ما بـا دو کـانون اول یعنـی آمریکـا و اروپـا موانـع بنیادینی وجود دارد که دستیابی به وضعیت همگرایی و ائتلاف را بسیار دشوار و گاهی نـاممکن می سازد. طی دو دهه اخیر عمده توجهات سیاست خارجی ایران به جانب اروپا معطوف بود زیـرا عملاً رابطه ای با ایالات متحده وجود نداشت و آسیا نیز به تازگی قابلیت های یـک قطـب تولیـد قدرت و ثروت را پیدا کرده است.
لذا طی این دوران، گسترش روابط با اروپا مرکز ثقـل سیاسـت خارجی کشور را در رابطه با کانون های تولید قدرت و ثـروت تـشکیل داده بـود امـا گفتگوهای انتقادی و سازنده برای دولتمردان ما مسجل ساخت که ائتلاف با اروپا و بهره گیری از ظرفیتهای اقتصادی و تکنولوژیک آن جز از طریق اعطای امتیازات فراوان و عقـب نـشینی هـای سیاسی امکان پذیر نمی باشد. آغاز پرونده هسته ای نیز به عنوان یک عرصه آزمون سرنوشت ساز نشان داد که اتکال به اروپـا نمی تواند تأمین کننده منافع و امنیت راهبردی ایران باشـد. زیـرا پیونـدی ناگسـستنی میـان دو سوی آتلانتیک وجود دارد و اساساً اروپا از توانایی لازم برای اتخاذ رفتاری مغایر میـل واشـنگتن برخوردار نیست.
لذا مقامات ایرانی که بخـش عمـده ای از انـرژی سیاسـت خـارجی را مـصروف برقراری تعاملات قوی با اروپا و رایزنی با آن پیرامـون مـسائل حـساس کـرده و بـر روی کمـک اروپاییان جهت حل و فصل بحران هسته ای حساب ویژه ای گشوده بودند، بـا مـشاهده سیاسـت یک بام و دو هوای آنها شدیداً دچار یأس و سـرخوردگی شـدند. از ایـن رو دولـت ایـران ضـمن ناامیدی از همگرایی با اروپا به تکاپو یافتن گزینه های بدیل افتاده است.
تهدیدات غرب و تسریع رویکرد نگاه به شرق
از زمان بر سر کار آمدن دولت آقای رئیسی، توجـه بـه همکـاری هـای منطقـه ای بـه ویـژه بـا کشورهای شرق افزایش یافته و قالب تئوری «نگاه به شرق» مورد توجه قرار گرفته است. همسان کردن منافع اقتصادی و سیاسی کشور از طریق تطـابق دوسـتان سیاسـی و طـرف قراردادهـای اقتصادی مبنای اصلی این رویکرد بوده و تهدیدات غرب و آمریکا در مورد پرونده هـسته ای نیـز شکل گیری این رویکرد ر ا تسریع نموده است.
سیاست نگاه به شرق دولت آقای رئیسی فقـط در روابط دو جانبه خلاصه نمی شود، بلکه به دنبال تقویت همکاری های منطقه ای کـشور اسـت کـه بر مبنای منافع اقتصادی شکل می گیرد. در واقـع بایـد گفـت همکـاری هـای صـرف سیاسـی و امنیتی نمی تواند تضمین کننده آینده همکاری باشد. بلکه بستر اقتصادی برای همکاری می تواند آینده روابط منطقه ای و دو جانبه با کشورهای مختلف را تضمین نماید. دولت سیزدهم، اقتـصاد را درخدمت سیاست و امنیت می خواهد و بر این اساس تمایل دارد که وابستگی کشور نسبت بـه کشورهایی که همکاری لازم را با ایران در مسایل سیاسی ندارند کمتر شود و در مقابل، توجه به آسیا و کشورهای شرقی که تناسب بیشتری با ما دارند در دستور کـار قـرار گیـرد و بـسیاری از همکاری ها با کشورهایی مثل چین، ترکیه و روسیه صورت پذیرد کـه البتـه ایـن مهـم درقالب پیمان های منطقه ای پیگیری خواهد شد.
تقدم نگاه منطقه ای و ائتلاف با بازیگران شرقی
با روی کار آمـدن دولت سیزدهم نگـاه دسـتگاه سیاسـت خـارجی بـه شـرق جدی تر و راهبردی ترگشته و عزم و اشـتیاق مـسئولین بـرای همگرایـی و ائـتلاف بـا بـازیگران شرقی فزونی یافته است. البته همانطور که پیشتر هم عنوان کردیم، توفیقات چـشم گیـر شـرق در عرصه توسعه اقتصادی طی دهـه هـای اخیـر از یـک سـو و نیـز سـرخوردگی ایـران از غـرب به ویژه در جریان بحران پرونـده هـسته ای از سـوی دیگـر آتـش ایـن اشـتیاق را دامـن زده انـد. نشانه های دال بر انتخاب گزینه تعامل با شرق توسط دولت سیزدهم را بـه خـوبی مـی تـوان در آینـه گفتار و عملکرد مقامات جمهوری اسـلامی رؤیـت نمـود.
جمهـوری اسـلامی ایـران ضـمن تقـدم نگـاه منطقه ای در روابط بین الملل و اعتقاد بـه ضـرورت متـوازن سـاختن روابـط خـارجی خـود کـه مستلزم تقویت نگاه به شرق خواهد بود، در زمینه همکـاری هـای اقتـصادی گـسترده و مفیـد واستقرار صلح و امنیت منطقه ای آمادگی همکاری صمیمانه را با سـایر کـشورهای منطقـه دارد. دولـت سیزدهم در راسـتای اسـتراتژی نگـاه بـه شـرق عنایت خاصی به تعمیق روابـط بـا سـه بـازیگر توانمنـد منطقـه یعنـی چـین، روسـیه و هنـد و استفاده از ظرفیت های آنان برای تـأمین منـافع و امنیـت ملـی کـشور دارد.
گزارش از حامد ملکی ولوکشی
